Wethouders moeten wonen waar ze werken, maar dat doen ze vaak niet

Wethouders zijn volgens de wet verplicht in de gemeente te wonen waar ze werkzaam voor zijn. Dat doen ze echter niet allemaal: met een ontheffing kunnen wethouders ook in een andere woonplaats wonen. Van die ontheffing wordt steeds vaker gebruik gemaakt, met als gevolg dat wethouders zelden zelf beïnvloed worden door het beleid dat ze uitvoeren. Het eerste deel van een tweeluik.

Uit onderzoek van deze journalist blijkt dat er 178 Nederlandse wethouders zijn die niet in hun eigen gemeente wonen. Ze wonen dan bijvoorbeeld vlak over de gemeentegrens, een paar gemeenten verder of juist aan de andere kant van het land. Dat is alleen niet de bedoeling; de Gemeentewet schrijft voor dat lokale bestuurders daadwerkelijk in hun eigen gemeente moeten wonen. Ongeveer een op de zeven wethouders kiest ervoor om dat niet te doen.


Zij kunnen een speciale ontheffing aanvragen voor het zogenaamde woonplaatsvereiste. De gemeenteraad moet zo’n ontheffing goedkeuren en een wethouder is dan in principe een jaar vrijgesteld van de verhuisplicht. Als de wethouder binnen dat jaar niet is verhuisd naar de gemeente waar hij bestuurder is, moet de wethouder zich weer tot de raad wenden en om goedkeuring vragen. In verschillende gemeenten betekent dat dat een wethouder jaar na jaar ontheffing krijgt en dus jarenlang buiten zijn eigen gemeente kan wonen.


Twaalf jaar van buiten
Wethouder Hans van Daalen van de gemeente Barneveld woont bijvoorbeeld al twaalf jaar niet in zijn eigen gemeente. Hij woont in Amersfoort, zo’n dertien kilometer verderop. “Qua afstand is het een heel klein stukje. Ik ben in Amersfoort ook wethouder geweest en toen mijn partij niet in het college kwam ben ik in Barneveld gevraagd om wethouder te worden,” zegt Van Daalen. “Daar heb ik toen mee ingestemd, maar ik heb er wel bij gezegd dat ik voorlopig in Amersfoort wilde blijven wonen. Mijn vrouw had een eigen praktijk en mijn kinderen zaten hier op de basisschool,” legt de wethouder uit. “Het was dus niet zo praktisch om dan te gaan verhuizen.”


Volgens Van Daalen neemt niemand het hem kwalijk dat hij buiten de gemeente Barneveld woont. “Er wordt steeds meer van wethouders verwacht qua bestuurlijke ervaring. Volgens mij is het ook veel belangrijker dat je iemand hebt die goed weet wat-ie doet dan iemand die per se binnen de gemeente woont,” denkt hij. “Dat ik wethouder in Amersfoort ben geweest en dus een heel Utrechts netwerk meebreng is voor de gemeente alleen maar voordelig. Dat netwerk had ik niet gehad als ik altijd in Barneveld had gewoond.”



De wet schrijft voor dat de raad zo’n ontheffing alleen in bijzondere gevallen kan goedkeuren, maar de gemeenteraad mag zelf bepalen wat een bijzonder geval is. In de praktijk komt het erop neer dat gemeenteraden die ontheffingen eigenlijk per ommegaande goedkeuren, welke de reden de wethouders ook aanvoeren. Wethouders zijn doorgaans namelijk niet van plan om echt naar hun eigen gemeente te verhuizen als ze dat wordt gevraagd, blijkt uit gesprekken met verschillende wethouders van buiten. Als ze niet langer een ontheffing krijgen, stappen ze op. Dat is zeker voor gemeenteraden van kleine gemeenten een groot risico.


De reden die CDA-wethouder Arjan Kraijo van de gemeente Alblasserdam bij zijn installatie opvoerde, volstond voor een deel van de gemeenteraad in elk geval wel. Hij krijgt nu al acht jaar ontheffing van het woonplaatsvereiste omdat hij in Langerak woont, 28 kilometer van Alblasserdam vandaan. Bij zijn aantreden was het huis van Kraijo onverkoopbaar als gevolg van een onderwaterhypotheek. “Het was toen erg lastig om je huis te verkopen zonder daar een ton of anderhalf bij in te schieten,” zegt Kraijo. “De raad heeft me toen de ruimte gegeven om in mijn eigen huis te blijven wonen, omdat mijn huis gewoon niet kon worden verkocht.”


Toen de tweede periode voor wethouder Kraijo zich aandiende, was zijn gezin inmiddels zo geworteld in Langerak dat het verhuizen naar de gemeente Alblasserdam geen optie meer was. “Ik heb toen tegen de gemeenteraad gezegd dat ik best wethouder in Alblasserdam wil blijven, maar dat ik niet van plan ben om te gaan verhuizen,” zegt Kraijo. “Dat stel ik dan als voorwaarde voor het wethouderschap. Voor de Alblasserdamse coalitiepartijen was dat geen probleem.”


Top tien wethouders met de hoogste afstand tussen gemeente en woonplaats

WethouderGemeenteWoonplaatsAbsolute afstand
Maria le RoySmallingerlandHulst246 kilometer
Derk RenemanHoogeveenNieuw-Vennep135 kilometer
Bob BergkampOldebroekBreda123 kilometer
Bob DuindamOudewaterLochem107 kilometer
Mignon van der Zwan-BrasserBergen op ZoomHaarlem101 kilometer
Lavinja SleeuwenhoekKrimpenerwaardHorst aan de Maas100 kilometer
Robin Hartogs Heys van de LierSmallingerlandEnter96 kilometer
Andrew HarijgensHelmondBergen op Zoom95 kilometer
Erik HeinrichLandsmeerRenkum80 kilometer
Anja PrinsLosserApeldoorn71 kilometer


De VVD, die in Alblasserdam oppositie voert, plaatst wel wat kritische kanttekeningen bij het feit dat de wethouder van buiten is. “Vanuit de voorbeeldfunctie van de overheid zijn wij principieel van mening dat onze bestuurders de regels die de overheid zelf uitvaardigt ook moet naleven,” zegt raadslid Herman Verweij. “Er was een tijdje een omstandigheid dat de wethouder zijn huis niet verkocht kreeg. Daar hadden we begrip voor,” zegt hij. “Maar de wethouder gaf later in zijn periode echter aan helemaal niet meer te willen verhuizen naar de gemeente. Daarover zeiden wij: dat vinden wij niet passend voor een bestuurder.”


De gemeenteraad aan zet
En ook op andere plekken in het land is de gemeenteraad niet altijd even mild. Wethouder Eric Daandels, die vier jaar geleden namens het CDA wethouder is geworden in de gemeente Waalwijk, woont in Heeswijk-Dinther, eveneens 28 kilometer verder. Hij krijgt het soms zwaar te verduren van zijn gemeenteraad. Raadslid Richard Tiemstra van de SGP in Waalwijk vindt er het zijne van: “Wij vinden dat wethouders uit de eigen gemeente moeten komen zodat ze ook dicht bij de samenleving staan en de effecten voelen van hun eigen beleid”, zegt Tiemstra. “Je bent als wethouder bestuurlijk verantwoordelijk voor alles wat er gebeurt en dat maakt het een hele wezenlijke zaak dat je dan ook zelf in de gemeente woont.”

 

Dit verhaal was nooit gerealiseerd zonder de steun van het Steunfonds Freelance Journalisten van stichting Matchingfonds De Coöperatie, mijn abonnees en donateurs. Door hun financiële bijdrage heb ik de ruimte om onafhankelijke journalistiek te bedrijven. Dat is van grote waarde voor onze democratie. Help me ook de macht te controleren en ongure zaken aan de kaak te stellen. Word abonnee voor drie euro per maand of doneer.


Daandels zelf kijkt daar wat anders naar. Hij wilde geen telefonische toelichting geven, maar liet via zijn woordvoerder weten dat het de nadrukkelijke wens van zijn gezin was om niet te verhuizen. “Mijn partner en mijn twee nog thuiswonende kinderen zijn maatschappelijk actief en sociaal geworteld in Heeswijk-Dinther en daarom niet gemotiveerd om te verhuizen voor een baan van mij,” schrijft Daandels.


Dat sommige partijen zoals de SGP niet met zijn ontheffing hebben ingestemd, vindt de wethouder niet erg. “Deze fracties vinden dat een wethouder uit de gemeente Waalwijk moet komen en zij zijn minder geneigd mijn persoonlijke situatie als voldoende uitzonderlijk te beschouwen,” zegt de wethouder. “Ik heb daar geen moeite mee en ik ga door het beperkte aantal partijen dat tegen is ook niet twijfelen aan het draagvlak voor de ontheffing.”


In Waalwijk heeft een inwoner zelfs officieel bezwaar aangetekend tegen de verlenging van de ontheffing van Daandels. Dat mondde uit in een officiële bezwaarschriftenprocedure. Maar aan de positie van Daandels veranderde het niets: de bezwaarmaker had volgens de bezwaarcommissie een te klein persoonlijk belang om bezwaar aan te kunnen tekenen en dus mocht de wethouder blijven wonen waar hij nu nog altijd woont.


De aanvoerder van de lijst
Gemiddeld wonen wethouders die in dit onderzoek naar voren komen zo’n dertig kilometer van hun gemeente vandaan. Maar er zijn ook uitschieters, zoals wethouder Maria Le Roy van de gemeente Smallingerland. Zij voert de landelijke ranglijst aan; ze woont namelijk 246 kilometer van de gemeente die ze bestuurt vandaan. Wethouder Le Roy woont namelijk in het Zeeuwse Hulst. Ze is onderdeel van een zakencollege, dat is aangesteld om bestuurlijke rust te bewerkstelligen in de gemeente Smallingerland. Alle wethouders van die gemeente wonen zelfs elders. Doordeweeks verblijft Le Roy in Drachten.


“Normaal gezien vertrek ik zondagavond na de warme maaltijd en vertrek ik vrijdag weer na de warme maaltijd terug naar Hulst,” vertelt de wethouder. “Wij zijn hier voor twee jaar aangesteld als wethouder en voor die twee jaar ga je niet verhuizen. Dat is mij ook niet voorgelegd. Ik ben ook al pensioengerechtigd, dus ik heb ook niet overwogen om dan nog naar Smallingerland te gaan verhuizen,” zegt Le Roy.


Op de binding met de gemeente zou de afstand volgens Le Roy ook wel van invloed kunnen zijn. “Wij zijn net zo bevlogen en verbeten om voorstellen goed naar de gemeenteraad te brengen als wethouders die uit de gemeente zouden komen. We willen het goede doen en we hebben ook een ruim hart voor Smallingerland gekregen,” zegt de wethouder. “Maar de binding die je met de samenleving hoort te hebben is inderdaad wel beter gegarandeerd als je in de gemeente woont. Ik ben daar ook voorstander van.” De gemeente Smallingerland is overigens niet de enige gemeente waar alle wethouders ergens anders wonen. Ook in de gemeenten Buren, Hilvarenbeek, Hoogeveen, Meerssen, Montfoort en Waalre is er geen enkele wethouder die tussen de eigen inwoners woont.


Bestuurlijke crises
Het feit dat wethouders buiten de gemeente wonen leidt soms ook wel eens tot bestuurlijke crises. Wethouder Harry Govers van de gemeente Stein woonde bijvoorbeeld in Sittard, maar was genoodzaakt zijn ontslag in te dienen omdat de gemeenteraad zijn ontheffing niet wilde verlengen. En ook wethouder Neza Albayrak van de gemeente Dordrecht vloog omwille van haar woonplaats de laan uit. Zij woonde in Rotterdam, weigerde te verhuizen en werd daarom zelfs ontslagen door de gemeenteraad. Het zijn twee voorbeelden waarbij de gemeenteraad zijn rug recht houdt, maar die voor alle betrokkenen in elk geval zeer ongemakkelijk zijn.


Het gevaar ligt dan ook op de loer dat de ontheffing wordt ingezet als politiek instrument, denkt Jeroen van Gool, directeur van de Wethoudersvereniging, een organisatie die de belangen van wethouders behartigt. “Ik zie in de praktijk helaas dat het woonplaatsvereiste ook nog wel eens wordt misbruikt als politieke stok om mee te slaan,” zegt hij. “Het eerste jaar na de verkiezingen krijgen wethouders nog wel eens een ontheffing, maar als na enige tijd de onvrede over een wethouder toeneemt, wordt het niet verlengen van zo’n ontheffing ineens gebruikt om een wethouder tot aftreden te bewegen. Daar is het natuurlijk niet voor bedoeld”, zegt Van Gool.

 


Hij vindt het woonplaatsvereiste dan ook een beetje achterhaald. “De lokale binding is heel belangrijk, maar er zijn andere manieren om binding met een gemeente te hebben dan er per se te wonen. Het is een illusie om te denken dat je in een gemeente met misschien wel vijftig kernen binding kunt hebben met alle dorpen en alle inwoners die zich in een gemeente bevinden,” zegt hij. “Wij zouden dat vereiste graag afgeschaft of op z’n minst versoepeld zien.”


Dat woonplaatsvereiste kan toch ook waardevol zijn voor een gemeente, denkt Geerten Boogaard, hoogleraar decentrale overheden aan de Universiteit Leiden: “Er schuilt een ideaal achter: dat lokale politiek voor en door de lokale gemeenschap wordt ingericht. Als je te veel beroepswethouders van buiten de gemeente haalt, ligt het risico op een rondreizend wethouderscircus op de loer”, zegt Boogaard. “Idealiter zijn het de mensen met een sterke band met de gemeenschap die leiding aan diezelfde gemeenschap geven.”


“Dat je sociale leven zich op een andere plek afspeelt waar je werkt is misschien logisch voor mensen die een vak uitoefenen, maar niet voor een wethouder,” zegt Boogaard. “Het idee van een wethouder is ook een beetje dat je in de supermarkt kunt worden aangesproken op het beleid dat je uitvoert. Het kan natuurlijk wel voorkomen dat een wethouder in een gemeente is opgegroeid, maar later ergens anders is gaan wonen. Dan vind ik het minder erg om zo’n wethouder een ontheffing te geven, omdat hij de omgeving dan wel al goed kent.”


Volgens Boogaard moeten ontheffingen dan ook uitzonderingen blijven waar daadwerkelijk bijzondere redenen voor moeten zijn. De gemeenteraad moet die afweging vooral maken als een wethouder een bepaald talent of een bepaalde hoeveelheid kennis meebrengt die binnen de gemeente niet te vinden is. “Ik kan me goed voorstellen dat sommige raadsleden liever een goede wethouder sociaal domein van buiten halen dan iemand uit de lokale samenleving aan te stellen die het niet kan. Dat lijkt me met de huidige staat van de lokale overheid de meest zuivere afweging.”


De wethouder van buiten is in elk geval here to stay en inmiddels niet meer weg te denken uit de lokale politiek. Gemeenteraden lijken er ook steeds minder moeite mee te hebben om een wethouder van elders te halen. Maar: dat heeft natuurlijk wel weerslag op de reiskosten en andere vergoedingen die deze wethouders krijgen. Meer daarover lees je in het tweede deel van dit tweeluik, dat morgen wordt gepubliceerd. ●

 

Opbrengsten en uitgaven
Journalistiek onderzoek kost tijd en geld. Dit verhaal heeft mij als zelfstandig journalist 45 uur werk gekost. Daarmee is dit verhaal wat arbeidslast betreft 1534,05 euro waard. De beeldredacteur heeft een vergoeding van 25,00 euro gehad. De totale waarde van alle journalistieke werkzaamheden voor dit verhaal komt daarmee neer op 1559,05 euro.

Door de bijdrage van het Steunfonds Freelance Journalisten van stichting Matchingfonds De Coöperatie, mijn abonnees en donateurs heeft dit verhaal 1247,45 euro opgeleverd. Het Steunfonds Journalisten verzorgde 1193,15 euro en mijn abonnees en donateurs verzorgden 29,30 euro. Helaas heb ik dus nog niet alle kosten weten te dekken. Help me nu mijn kostenplaatje te dichten en sluit een abonnement af.

Share on facebook
Share on twitter
Share on tumblr
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on email

Nog meer bijzondere verhalen

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.